कुण्ठाबाट चेतनातर्फ : सत्य, संघर्ष र आशाको यात्रामा नेपाली समाज – वीरेन्द्र श्रेष्ठ 0 Shares ताप्लेजुङ्म । नव जीवन जन्मदेखि अन्तिम श्वाससम्म चलिरहने एउटा लामो, कहिल्यै नटुंगिने संघर्ष हो। तर यो संघर्ष केवल पेट पाल्ने, पद पाउने वा अरूलाई उछिन्ने दौड मात्र होइन। यो त आफ्नै भित्रको अँध्यारोलाई चिर्दै उज्यालोतर्फ उक्लिने यात्रा पनि हो। आफूलाई अलि राम्रो, अलि सचेत र अलि मानवीय बनाउने अभ्यास हो। नदीले ढुंगासँग ठोक्किँदै आफ्नो बाटो बनाउँछ। कहिलेकाहीँ बग्न रोकिएजस्तो देखिन्छ, तर अन्ततः उसले नै बाटो बनाउँछ। जीवन पनि त्यस्तै हो। संघर्षले मानिसलाई कठोर होइन, परिपक्व बनाउनु पर्ने हो। तर प्रश्न उठ्छ—के हामीले संघर्षलाई त्यही रूपमा बुझिरहेका छौँ ? आजको समाजमा संघर्षको अर्थ बिस्तारै बदलिँदै गएको छ। सफलताका लागि जे पनि जायज ठान्ने सोच मौलाएको छ। प्रतिस्पर्धा आवश्यक छ, तर त्यसको नाममा मानवता हराउँदै जानु भनेको सभ्यताको जित होइन, हार हो। प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानिसलाई अन्तरिक्षसम्म पुर्याएको छ, तर आफ्नै मनभित्रको अन्तरिक्ष अझै अँध्यारो मै सिमित छ। हामीसँग सूचना धेरै छन्, तर विवेक कम। सुविधा धेरै छन्, तर सन्तोष कम। यही असन्तुलनले समाजभित्र कुण्ठा, अविश्वास, ईर्ष्या र असहिष्णुता बढाइरहेको छ। हाम्रा पुराना कथाहरूले समयलाई ४ युगमा बाँडेका छन् ( सत्ययुग, त्रेतायुग, द्वापर र कलियुग। यी केवल इतिहास होइनन्, चेतनाका प्रतीक हुन्। कलियुगलाई अधर्मको युग भनिए पनि यो चेतनाको परीक्षा लिने समय पनि हो। यहाँ कर्मको परिणाम छिट्टै देखिन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। आस्था होस् वा प्रतीकात्मक सन्देश ( असल काम कहिल्यै खेर जाँदैन। तर असल बाटो सधैं सजिलो हुँदैन। सत्य बोल्ने मानिस प्रायः एक्लो हुन्छ। इमानदारमाथि शंका गरिन्छ। निष्पक्षलाई नै प्रश्नको घेरामा राखिन्छ। यो हाम्रो समाजको पुरानै विडम्बना हो। अर्कोतर्फ, चर्को स्वरमा बोल्ने, आफ्नै प्रशंसा गर्ने र अरूलाई दोष दिने प्रवृत्ति पनि उत्तिकै बलियो छ। “चोरको ठूलो स्वर” भन्ने उखान किन बनेको हो भन्ने कुरा आज पनि वरिपरि हेर्दा बुझिन्छ। सत्यलाई ढाक्न झूट दोहोर्याइन्छ, र नैतिकताको भाषण गर्दै अनैतिकता सामान्य बनाइन्छ। यस्ता प्रवृत्तिले परिवारदेखि राज्यसम्म अविश्वासको जाल फैलाउँछ। जब पहुँचले मेहनतलाई जित्छ, प्रचारले सत्यलाई छोप्छ, र लोभले इमानदारीलाई कमजोर बनाउँछ ( त्यतिबेला समाजभित्र निराशा जन्मिन्छ। त्यही निराशा बिस्तारै कुण्ठामा बदलिन्छ। कुण्ठित मानिस अरूको सफलतामा खुसी हुन सक्दैन। उसलाई आलोचना सजिलो लाग्छ, विभाजन स्वाभाविक लाग्छ, र घृणा सामान्य बन्छ। तर कुण्ठाको उपचार प्रतिशोध होइन, चेतना हो। आफूभित्रको लोभ, घमण्ड र पूर्वाग्रहलाई चिन्न सक्नु नै परिवर्तनको पहिलो कदम हो। नेपाली समाजले आज त्यही आत्मसमीक्षा खोजिरहेको छ। विकास सडक, पुल वा भवन मात्र होइन। विकास त त्यतिबेला हुन्छ जब मानिसबीच विश्वास बढ्छ, सत्य बोल्ने मानिस एक्लो हुँदैन, र इमानदारी कमजोरी होइन, शक्ति मानिन्छ। परिवार नै पहिलो पाठशाला हो। त्यहाँ नैतिकता सिकाइएन भने विद्यालयले मात्र समाज बदल्न सक्दैन। विद्यालयले केवल प्रमाणपत्र उत्पादन गर्न थाल्यो भने दक्ष जनशक्ति त बन्छ, तर जिम्मेवार नागरिक कमै बन्छन्। राजनीति पनि समाजकै ऐना हो। नागरिक जस्तो हुन्छ, राजनीति पनि धेरै हदसम्म त्यस्तै बन्छ। त्यसैले दोष केवल नेतामा थोपरेर उम्कन मिल्दैन। कर छल्ने, नियम तोड्ने र फेरि आदर्श शासनको अपेक्षा गर्ने प्रवृत्तिले परिवर्तन सम्भव हुँदैन। आध्यात्मिकता संसार छोड्नु होइन, संसारलाई बुझ्नु हो। धर्म विभाजन होइन, करुणा र सत्यको अभ्यास हो। मन्दिर मात्र पूजा होइन ( इमान्दार कर्म, सहयोग र न्यायपूर्ण व्यवहार पनि उत्तिकै पूजा हो। इतिहासले देखाएको छ ( नेपाली समाज संकटमा पनि टिकेको छ। भूकम्प होस् वा महामारी, राजनीतिक अस्थिरता होस् वा आर्थिक कठिनाइ (यो समाज बाँचिरह्यो। किनभने यसको आधार केवल संरचना होइन, सहअस्तित्व र धैर्य हो। सत्य ढिलो आउँछ, तर हराउँदैन। झूट केही समय चर्को देखिन्छ, तर दीर्घकालमा टिक्दैन। इतिहास सधैं धैर्यको पक्षमा उभिएको छ र उभिईरहन्छ। आजको आवश्यकता निराशा होइन, आशा हो। तर त्यो आशा आँखा चिम्लेर होइन, आँखा खोलेर देखिने आशा हो (समस्या देखेर नै समाधान सम्भव छ भन्ने विश्वास। असहमति शत्रुता होइन। आलोचना घृणा होइन। लोकतन्त्रको सुन्दरता विचारको फरकपनमा हुन्छ, विभाजनमा होइन। तर राष्ट्र र राष्ट्रियतालाई केन्द्रबिन्दुमा राखेर गरिएको आलोचना, असहमति र फरक बिचारलाई गहन सम्बोधनको खाँचो हुन्छ। आज हामीलाई चाहिएको क्रोध होइन, विवेक हो। प्रतिशोध होइन, न्यायप्रतिको विश्वास हो। किनभने परिवर्तन हतारले होइन, चरित्रले ल्याउँछ। समयले सबैको परीक्षा लिन्छ ( व्यक्ति होस् वा समाज, संस्था होस् वा राष्ट्र। समयभन्दा ठूलो कोही हुँदैन। त्यसैले सत्य ढाकिए पनि अन्ततः उजागर हुन्छ। हामी सबै त्यही सत्यतर्फको यात्रामा छौँ। यो यात्रा एक्लैको होइन, सामूहिक हो। सानो इमानदार प्रयासले पनि ठूलो परिवर्तनको आधार बनाउन सक्छ। त्यसैले कुण्ठालाई चेतनामा बदलौँ। लोभलाई कर्मले, घृणालाई सहिष्णुताले, झूटलाई सत्यले र विभाजनलाई एकताले जितौँ। किनकि, सत्य ढिलो आउँछ, तर आउँछ नै। र त्यही सत्यले नै समाजलाई उज्यालोतर्फ डोर्याउँछ।
